Ég hef ákveðið að færa mig yfir á Vísisbloggið, nánar tiltekið á http://blogg.visir.is/stefangisla. Þakka fyrir samfylgdina á bloggar.is.

Um miðjan janúar tognaði ég svolítið í vinstra lærinu, eins og ég hef áður tíundað hérna á blogginu. Um miðjan febrúar var ég farinn að hlaupa reglulega aftur - og síðan hefur leiðin legið upp á við á ný, smátt og smátt. Áætlanir mínar fyrir veturinn miðuðust við að hlaupa þrisvar í viku, 40 km alls, þar af einu sinni svo sem 12 km í rólegheitum, einu sinni svo sem 8 km með inniföldum styttri sprettum, og einu sinni um eða yfir 20 km, t.d. hinn sívinsæla Háfslækjarhring. Í lok febrúar var ég kominn í þennan takt á nýjan leik, nema hvað ég sleppti öllum hraðaæfingum fram í miðjan mars. Síðan þá er ég búinn að taka tvær slíkar, og finn ekki annað en allt sé í góðu lagi. Ég er bara enn svolítið þyngri á mér en ég var um áramótin.

Þessa dagana er ég heldur að bæta í æfingamagnið. Ég er sem sagt farinn að taka 4 æfingar á viku, og vikuskammturinn er kominn í u.þ.b. 50 km. Meira þarf svo sem ekki í bili, en ég þarf að vinna í hraðanum. Markmið ársins snúast jú um að bæta sig í styttri hlaupunum, þ.e.a.s. 10 km og hálfu maraþoni (og 5 km svo sem líka).

Annars hafa hlaupaæfingar vetrarins verið í einmanalegra lagi, þar sem uppáhaldshlaupafélagi minn, Ingimundur Grétarsson, dvelur í Reykjavík þessa mánuðina. Ég er því nær alltaf einn á hlaupum. Reyndar er það í góðu lagi út af fyrir sig, en óneitanlega einmanalegra sem sagt, og krefst örlítið meiri sjálfsaga.

Ég hef ekki farið í nein keppnishlaup það sem af er árinu, en nú vil ég gjarnan fara að huga að slíku. Fyrsta raunhæfa tækifærið er 6. Vetrarhlaup UFA nk. laugardag. Sé til með hvernig veðrið og fleira þróast. Síðan væri gaman að skella sér í Flóahlaup Ungmennafélagsins Samhygðar 10. apríl nk. Einhver sagði mér að þar væri alltaf boðið upp á rjómapönnukökur að hlaupi loknu. Þar með er komin ærin ástæða til að skella sér með. Bæði þessi hlaup eru 10 km. Fyrsta hálfmaraþon árins gæti svo orðið þann 24. apríl í Vormaraþoni Félags maraþonhlaupara. Líklega missi ég þó af því vegna annarra anna. Nú, svo er ég náttúrulega skráður í stærsta hálfmaraþonhlaup í heimi, Göteborgsvarvet þann 22. maí. Síðast þegar ég vissi voru hvorki meira né minna en 58.122 hlauparar skráðir til leiks, sem þýðir að í hlaupinu verður líklega slegið heimsmet í fjölda þeirra sem koma í mark. Einn af þessum 58.122 er nafni minn, hástökkvarinn Stefan Holm. Hann stefnir á að bæta tímann sem hann náði í fyrra, sem var 2:03 klst. Ég tel mig eiga góða möguleika á að vinna hann. Hins vegar er næsta víst að á það reynir ekki. Ég geri sem sagt ekki ráð fyrir að mæta til leiks, þar sem kostnaður við ferðina rúmast ekki innan fjárhagsáætlunar að óbreyttu. (Annars er gaman að segja frá því að Stefan Holm og Patrik Sjöberg háðu hástökkseinvígi í Gautaborg í gær. Stefan stökk upp af vitlausri löpp til að jafna leikinn, en fór engu að síður með öruggan sigur af hólmi, stökk 1,80 m á móti 1,54 hjá Patrik. Stefan stökk síðan 2,15 af réttum fæti, en það er önnur saga. Báðir eru hættir alvörukeppni, sérstaklega Patrik sem hefur ekki verið áberandi á hástökksbrautinni síðan 1993).

Svona í lokin get ég sagt frá því, að ég hljóp fyrsta 20 km hlaupið mitt eftir tognun að morgni laugardagsins 27. febrúar. Leiðin lá upp að Hvanneyri að sækja bílinn minn, sem ég hafði þurft að skilja þar eftir tveim dögum fyrr í eina byl vetrarins. Þetta var alveg bráðskemmtilegt hlaup, bæði vegna þess að það var ákveðið tákn um framfarir og líka vegna þess að þarna tókst mér að nota hlaup sem ferðamáta. Oftast er maður bara að hlaupa þetta eitthvað út í bláinn, bara til að hlaupa. Svo þarf ég líka endilega að koma því að, að þennan sama dag fékk ég afhentan bikar á uppskeruhátíð UMSB fyrir besta árangur Borgfirðings í maraþonhlaupi 2009. Þetta er farandgripur, sem Bjarni Bjarnason gaf á sínum tíma. Bikarinn var nú afhentur í 8. sinn, en síðustu þrjú árin hefur hann verið í varðveislu Ingimundar Grétarssonar. Nú er ég búinn að komast að því að maraþontíminn minn frá því í fyrrasumar, 3:17:07 klst, er besti tími Borgfirðings í a.m.k. 8 ár. :) Allt er þetta þó mjög afstætt. Þannig vantar mig nákvæmlega 48 mínútur til að ná Borgarfjarðarmeti Ágústs Þorsteinssonar frá því í Manchester 1983, þegar hann rann skeiðið á 2:29:07 klst. Ég þarf greinilega að taka mig saman í andlitinu! Þýðir ekkert að sitja bara hér og blogga um afrek sín!

Það færist í vöxt í útlöndum að foreldrar leiti ráða hjá fróðum mönnum um það hvaða snyrtivörur sé best að nota fyrir börnin, alveg niður í 5 ára aldur. Það er nú gott að fólk skuli spyrja, en umhugsunarefni að spurningin skuli snúast um það hvaða snyrtivörur henti best, en ekki um það hvort yfirleitt sé óhætt sé að nota þessar vörur fyrir börn!

Foreldrar sem láta lita hárið á börnunum sínum, eða leyfa þeim að nota snyrtivörur á borð við púður, augnskugga, „ælæner“, eða hvað þetta nú heitir allt saman, eru ekki bara að búa til litlar pjattrófur og efnishyggjufólk. Þessir sömu foreldrar stuðla líka að því að börnin fái ofnæmi sem á eftir að endast þeim út lífið! Flest af þessum varningi inniheldur nefnilega ilmefni og rotvarnarefni sem geta valdið ofnæmi. Því meira sem börn umgangast þessi efni á unga aldri, þeim mun líklegra er að ofnæmið nái sér á strik.

Danska Astma- og ofnæmissambandið (Astma-Allergi Forbundet) hefur m.a. þetta að segja um málið:

Vi mener klart, at man bør holde sit barn langt væk fra alt hvad der hedder make-up og hårfarve. Som forældre har vi et ansvar for hvilke ting vores børn bliver påvirket af. Kemikalierne kan udløse allergi og børn vil, ligesom voksne, skulle leve med eventuelle skadevirkninger resten af deres liv.

Kannski finnst foreldrum allt í lagi að börnin þeirra fái smáofnæmi fyrir snyrtivörum. Það er nefnilega vel líklegt að ofnæmið geri aldrei vart við sig síðar á lífsleiðinni nema þegar þau umgangast vörur af þessu tagi. Þessir einstaklingar geta því sem best lifað eðlilegu lífi á fullorðinsárunum, ef þeir bara sleppa því að nota snyrtivörur og hitta ekki mikið af fólki sem notar mikið af svoleiðis. Já, og svo er auðvitað hægt að gleyma öllum draumum um starf á hársnyrti- og snyrtistofum síðar á ævinni!

Já, þetta færist sem sagt í vöxt í útlöndum. En því nefni ég þetta hér, að mér býður í grun að íslenskir foreldrar séu ekki öllu meðvitaðri en útlenskir.

Þeir sem vilja lesa sér meira til um þessi mál geta t.d. lesið frétt á heimasíðu dönsku upplýsingamiðstöðvarinnar um umhverfis og heilsu (IMS) í gær og umfjöllun danska Astma- og ofnæmissambandsins 11. mars sl.

Það eru til mörg umhverfismerki í heiminum - og misáreiðanleg. Því er eðlilegt að mörgum gangi illa að átta sig á því hvað er hvað, hverju beri að treysta o.s.frv. Á síðunni www.ecolabelling.org er að finna býsna yfirgripsmikið yfirlit yfir hin ýmsu umhverfismerki, nánar tiltekið ein 325 stykki eins og staðan er í dag. Þar er líka að finna upplýsingar um hvert og eitt merki, en hins vegar leggur vefsíðan ekkert mat á áreiðanleikann. Engu að síður er þetta gagnlegt tæki fyrir þá sem vilja fræðast nánar um einstök merki eða kynna sér þessi mál almennt.

Ég get nefnt það í leiðinni, svona til gamans, að fyrir nokkrum árum byrjaði ég á að setja upp einfalda vefsíðu með yfirliti yfir helstu umhverfismerkin. Sat yfir þessu í nokkra klukkutíma í veikindum 12.-14. janúar 2005. Lauk hins vegar aldrei verkinu, enda er svona föndur eitthvað sem maður getur bara dundað sér við í frítíma, hvort sem það eru veikindafrí eða önnur frí. Og þá er oftast úr nægum verkum að velja. Ég hef eiginlega aldrei sagt neinum frá þessari síðu, enda er hún og verður ófullgerð, auk þess að vera þegar byrjuð að úreldast. En ef einhvern langar samt til að skoða hana, þá er hún hér.

Annars ráðlegg í byrjendum í „umhverfismerkjafræðum“ að skoða ágætt yfirlit yfir helstu merkin á heimasíðu Umhverfisstofnunar. Þar eru að vísu aðeins fá merki, en þau eru líka þau algengustu í íslenskum búðarhillum.

Danska upplýsingamiðstöðin um umhverfi og heilsu (IMS) hefur útbúið sérstakan leiðarvísi fyrir fólk sem vill tryggja að föt sem það kaupir á börnin sín séu laus við PVC og þalöt.

PVC er plastefni, sem er skaðlegt umhverfi og heilsu við framleiðslu og förgun. Efnið er auðkennt með tölunni þremur í merkjakerfinu fyrir plast (sjá mynd). PVC er notað í ýmsan varning, þ.á.m. stundum í þrykkt letur og myndir á barnafötum. Þalöt eru gjarnan notuð sem mýkingarefni í PVC til að gefa því ákjósanlega eiginleika og áferð. Þalöt er hópur efna, sem ýmist hafa þekkt eða hugsanleg skaðleg áhrif á heilsu, einkum í tengslum við hormónastarfsemi líkamans.

Á heimasíðu IMS er að finna mikinn fróðleik um PVC og þalöt, þ.á.m. einnig leiðarvísi um kaup á sundkútum og öðru baðdóti fyrir börn. Einnig fjölluðu „Orð dagsins“ á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi margoft um þessi mál á sínum tíma.

Leiðarvísir IMS um kaup á barnafötum án PVC og þalata (Børnetekstiler uden ftalater og PVC)
Leiðarvísir IMS um kaup á baðdóti án PVC og þalata (Pjask uden problemplast)
Sýnishorn af umfjöllun „Orða dagsins“ um þalöt

Mér skilst að það sé veikleikamerki að skipta um skoðun. Ég er ósammála! Ég tel það þvert á móti vera styrkleikamerki og reyndar algjörlega nauðsynlegt fyrir alla framþróun!

Margir hafa skipt um skoðun í stóra Ísbjargarmálinu (e. Icesave) síðan forsetinn neitaði að staðfesta lögin í byrjun ársins. Sumir hafa ekki farið leynt með þetta, eins og ekkert væri sjálfsagðara en að menn hugsuðu málið upp á nýtt þegar forsendur breyttust. Aðrir hafa hins vegar reynt að skipta um skoðun í felum eða undir rós til að verða ekki uppvísir að hringlandahætti og skorti á staðfestu.

Á vef ríkisútvarpsins í dag er það einmitt upplýst undir fyrirsögninni Stjórnmálamenn skipta um skoðun að tilteknir stjórnmálamenn, nánar tiltekið Þórunn Sveinbjarnardóttir, Sigmundur Ernir Rúnarsson og Bjarni Benediktsson, að ógleymdum Gylfa Magnússyni, hafi öll skipt um skoðun á þessum tíma. Reyndar er ríkisútvarpið óháður miðill, þannig að það tekur ekki afstöðu til þess hvort þetta beri vott um veikleika eða styrkleika í fari viðkomandi einstaklinga. Þess er bara getið að athyglisvert sé að „skoða ummæli sem féllu“. Mér finnst það hins vegar ekkert athyglisvert og fyrirsögnin tæplega mjög „heit“. Hvers konar stjórnmálamenn væru það eiginlega sem ekki gætu skipt um skoðun ef forsendur gjörbreytast? Ætti það ekki meira skylt við þvergirðingshátt eða jafnvel heimsku, heldur en veikleika?

Það er nauðsynlegt fyrir alla framþróun að þeir sem ráða ferðinni þori að skipta um skoðun. Annað er bara ávísun á vandræði. Í þessu sambandi dettur mér í hug ferli sem ég varð vitni að fyrir nokkrum árum. Þar hafði tiltekin sveitarstjórn ákveðið að fara út í tiltekna framkvæmd. Svo liðu 8 ár, og á þeim 8 árum urðu miklar breytingar á lífsháttum fólks, samsetningu atvinnulífs, félagsstarfi og tómstundum, sem allt hafði áhrif á forsendur framkvæmdarinnar. Loksins, að þessum 8 árum liðnum var búið að ganga frá fjármögnun og öðru því sem þurfti til að hægt væri að hefjast handa. Einhver veiklundaður einstaklingur lét sér þá detta í hug að benda á þær miklu breytingar sem orðið höfðu í samfélaginu frá því að upphafleg ákvörðun var tekin, og að e.t.v. væri rétt að endurskoða framkvæmdina í ljósi þessara breytinga. Sá sem lengst hafði verið í forsvari fyrir framkvæmdinni afgreiddi þessa ábendingu með einfaldri setningu: „Við vorum búnir að ákveða þetta“! Og þar með var það afgreitt, framkvæmdinni var hleypt af stokkunum, og þar stendur hún enn í dag sem minnisvarði um ranga ákvarðanatöku manna sem héldu að þeir yrðu minni menn ef þeir skiptu um skoðun!

Þessa dagana er Danielle Nierenberg á ferð um sunnanverða Afríku til að kynna sér landbúnaðinn á svæðinu. Danielle vinnur fyrir Worldwatch Institute, sem m.a. gefur út ársritið State of the World. Danielle er einmitt að safna efni í bókina State of the World 2011, sem koma mun út um næstu áramót. Titill bókarinnar er Nourishing the Planet, eða „Að næra jörðina“. Danielle býður öllum þeim sem áhuga hafa á málefninu að fylgjast með ferðum sínum og upplifunum, en hún bloggar nær daglega um það sem fyrir augu ber í ferðinni.

Eitt stærsta sameiginlega viðfangsefni okkar sem gistum þessa jörð, er að sjá mannkyninu fyrir fæðu, með þeim hætti að ekki sé gengið á möguleika komandi kynslóða til að hafa í sig og á. Í State of the World 2011 verður einmitt fjallað um nýjungar á þessu sviði, sem eru til þess fallnar að næra jörðina og fólkið sem á henni býr. Þessar nýjungar eru reyndar ekki endilega allar nýjar, heldur er hér átt við hvaðeina sem stuðlar að fæðuöflun í anda sjálfbærrar þróunar, hvort sem um er að ræða ný kvæmi matjurta, nýjar ræktunaraðferðir eða upprifjun gamalla aðferða við að halda meindýrum í skefjum. Nýjungarnar gætu líka falist í breyttri verðlagningu á vatni, samstarfi um bændamarkaði eða fræbanka í eigu bænda, svo dæmi séu tekin. Tækifærin á þessu sviði eru ótalmörg, en leiðarljósið þarf alltaf að vera að viðkomandi nýjung sé ásættanleg í umhverfislegu tilliti, um leið og hún er til þess fallin að bæta hag bænda og auka fæðuöryggi, sem sagt að næra fólk og næra jörðina um leið.

Markmið Worldwatch Institute með rannsóknum sínum og skrifum um þessi efni er að beina athygli að hvers konar nýjungum í anda sjálfbærrar þróunar, sem hægt væri að stuðla að með fjárhagsaðstoð og markvissri stefnumótun. Skrifin eiga einkum erindi við þróunarsamvinnustofnanir, einkarekna og opinbera sjóði, rannsóknastofnanir á sviði landbúnaðar o.s.frv., en auðvitað snerta þessi mál hvern einasta jarðarbúa, hvort sem hann býr í sunnanverðri Afríku eða í Borgarnesi. Þess vegna hvet ég alla til að fylgjast með ferðum Danielle Nierenberg, t.d. með að lesa bloggið hennar. Svo er líka hægt að gerast aðdáandi Worldwatch á Facebook.

Við erum öll hluti af vandamálinu - og við getum líka verið hluti af lausninni!

Í nótt kyngdi niður snjó í Borgarnesi og víðar um sunnanvert landið. Í Vestmannaeyjum eru götur ófærar, og víðar raskast hið daglega líf núna í morgunsárið. En hvenær er mikill snjór og hvenær er ekki mikill snjór? Svarið er afstætt og ræðst eflaust nokkuð af því hvort sá sem svarar býr sunnanlands eða norðan. Alltaf þegar talið berst að snjóþyngslum, leitar hugurinn til Hólmavíkur. Þar tók ég þessa mynd í byrjun apríl 1995, þegar nýbúið var að opna heimkeyrsluna að húsinu okkar:


(Myndin hefur áður birst á blogginu mínu, en stundum er gaman að rifja upp)

Ég hef ekki átt skíði síðustu ár, og veit því lítið um áburðinn sem skíðamenn samtímans nota undir skíðin sín. Hitt veit ég, að val á áburði skiptir ekki bara máli fyrir rennslið, heldur líka fyrir umhverfi og heilsu.

Í skýrslu sem Vinnuumhverfisstofnun Noregs (Statens arbeidsmiljøinstitutt (STAMI)) birti nýlega, kemur fram að tilteknar gerðir af skíðaáburði innihaldi efni sem skaða bæði umhverfi og heilsu. Um er að ræða svonefnd flúorparaffínefni. Meðan efnin eru í föstu formi ættu þau ekki að hafa í för með sér neina hættu fyrir notendur, en öðru máli gegnir þegar skíðaáburðurinn er hitaður. Þá sleppa efnin út og berast m.a. ofan í lungu þeirra sem næstir standa, séu þeir ekki með öndunargrímur við verkið. Rannsóknir hafa enda leitt í ljós, að þeir sem vinna við skíðasmurning eru margir hverjir með mjög skerta lungnastarfsemi. Hættan er eðlilega mest fyrir atvinnumenn á þessu sviði, en full ástæða er líka til að vara við notkun á upphituðum áburði í smærri stíl, sérstaklega innandyra, svo sem í bílskúrum og kjöllurum.

Best er að nota hefðbundinn skíðaáburð á borð við rauðan, bláan og grænan Swix (sjá mynd), en slíkur áburður inniheldur engin umhverfis- eða heilsuskaðleg efni. Hins vegar ætti að varast áburð sem inniheldur flúorsambönd, en það á m.a. við Cera F og Cera VR frá Swix. Noti menn engu að síður slíkan áburð, ætti að bera á skíðin utandyra, eða nota viðeigandi varnarbúnað og gæta vel að loftræstingunni.

Hægt er að fræðast miklu meira um þetta allt saman í frétt á heimasíðu Grønn Hverdag í Noregi frá því í fyrradag, í frétt á vef norska ríkisútvarpsins 20. feb. sl. og í skýrslunni frá STAMI. Svo er líka fróðlegt að lesa „Orð dagsins“ á heimasíðu Staðardagskrár 21 á Íslandi frá 14. apríl 2008, þó að þar sé ekki fjallað um skíðaáburð sérstaklega.

Á leiðtogafundi í New York í september 2000 samþykktu leiðtogar þjóða heims svonefnda Þúsaldaryfirlýsingu (e Millennium Declaration), sem innihélt sundurliðuð markmið um þróun og útrýmingu fátæktar til ársins 2015, svonefnd Þúsaldarmarkmið (e. Millennium Development Goals (MDG)). Fólk sem ég hef hitt á förnum vegi virðist ekki sérlega meðvitað um tilvist þessara markmiða. Þess vegna langar mig að gera þeim örstutt skil í þessum pistli.

Þúsaldarmarkmiðin eru 8 talsins, en þeim fylgir líka slatti af undirmarkmiðum og lykiltölum til að fylgjast með árangrinum. Smáatriðin verða ekki rakin hér, en markmiðin eru þessi:


Sameinuðu þjóðirnar gefa árlega út skýrslu um árangur við að fylgja Þúsaldarmarkmiðunum eftir. Í skýrslunni sem kom út 2009 kemur m.a. fram að nú eru aðeins 6 ár til stefnu og mikið verk óunnið! Svo virðist sem efnahagsþrengingar á Vesturlöndum hafi hægt mjög á eftirfylgni markmiðanna, m.a. vegna samdráttar í  viðskiptum við þróunarlönd og e.t.v. einnig vegna minnkandi framlaga til þróunarmála. Þannig hefur fólki sem býr við örbirgð (< 1,25 $/dag) fjölgað um 55-90 milljónir frá því fyrir „kreppu“, en áður hafði því fækkað úr 1,8 milljörðum í 1,4 milljarða á tímabilinu 1990-2005. Sömuleiðis hefur viðleitni þjóða heims til að útrýma hungri tekið bakslag, einkum vegna hærra matvælaverðs. Þannig bjuggu um 17% íbúa þróunarlandanna við hungur árið 2008, en 16% 2006. Þá hefur „kreppan“ haldið atvinnuþátttöku kvenna niðri, og á sama tíma hafa framlög til fjölskylduráðgjafar lækkað verulega!

Í stærra samhengi telja menn þó að vinnan með Þúsaldarmarkmiðin hafi skilað verulegum árangri. Þannig lækkaði hlutfall fólks í þróunarlöndunum sem býr við örbirgð úr um 50% 1990 í um 25% 2005, innritun í grunnskóla fór úr 83% 2000 í 88% 2007, dauðsföllum barna yngri en 5 ára fækkaði úr 12,6 milljónum 1990 í u.þ.b. 9 milljónir 2007, og dregið hefur verið úr losun ósoneyðandi efna um 97%. Mesti árangurinn felst þó e.t.v. í þeirri breiðu samstöðu sem náðist um Þúsaldarmarkmiðin á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, þó að heimurinn taki vissulega ekki stökk fram á við þótt menn séu sammála á fundum!

Hægt er að fylgjast með framgangi Þúsaldarmarkmiðanna með ýmsum hætti. Í netheimum má m.a. finna sérstaka vöktunarsíðu með yfirskriftinni „MDG Monitor“, þar sem hægt er að nálgast gagnvirk kort með upplýsingum um gang mála í öllum löndum heims. Þar er hægt að skoða hvernig miðar í vinnunni með einstök markmið, bæði á heimsvísu og í einstökum löndum. Af sömu vöktunarsíðu er hægt að ræsa forritið Google Earth og fræðast þar um gang mála í einstökum löndum. Einnig hefur verið sett upp sérstök Þúsaldartafla, þar sem árangurinn er settur fram á einfaldan hátt í formi 21 lykiltölu. Árangur við að fylgja eftir einstökum markmiðum er sýndur þar með grænum, gulum og rauðum reitum fyrir einstök heimssvæði.

Hægt er að lesa um allt það sem hér hefur verið sagt - og mikið meira á eftirtöldum vefsíðum:
Sameinuðu þjóðirnar: http://www.un.org/millenniumgoals
Félag Sameinuðu þjóðanna á Íslandi: http://www.2015.is
MDG Monitor: http://www.mdgmonitor.org  
MDG Indicators: http://mdgs.un.org/unsd/mdg

Við þurfum sem sagt ekkert að láta sem við vitum ekki hvað er að gerast í heiminum. Og hver sá sem heldur því fram að Íslendingar hafi ekki efni á að veita þróunaraðstoð eins og efnahag þjóðarinnar er háttað, ætti að hugsa sig tvisvar um, jafnvel þrisvar ef tvisvar dugar ekki!



(Skrifað í allsnægtum undir sólbjörtum himni í Borgarfirði 23. dag febrúarmánaðar 2010)